Z dniem 29 czerwca 2005 r. wszedł w życie

Nowy Regulamin Dla Muzyków Kościelnych Diecezji Opolskiej

1. Regulamin niniejszy stanowi podstawę harmonijnego ułożenia wzajemnych relacji między rządcami parafii (jako pracodawcami) a muzykami kościelnymi (jako pracobiorcami) i podyktowany jest troską o należyty stan śpiewu kościelnego i religijnej kultury muzycznej w diecezji opolskiej.

2. Regulamin odnosi się w skutkach prawnych do prawa kanonicznego, diecezjalnego prawa ustanowionego przez I Synod Diecezji Opolskiej, jak również prawa cywilnego, uwzględniając normy wynikające z prawa konkordatowego zawartego pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Kościołem katolickim w 1993 r.

3. Międzydiecezjalna Komisja ds. Duszpasterstwa Liturgicznego i Muzyki Kościelnej (Podkomisja ds. Muzyki Kościelnej) stanowi organ doradczy Biskupa Opolskiego w sprawach dotyczących muzyki kościelnej na terenie diecezji opolskiej. Sprawy niewymagające kworum Komisji rozpatruje Referent ds. Muzyki Kościelnej Kurii Diecezjalnej w Opolu.

4. Muzyk kościelny jest pracownikiem kościelnym i podlega zwierzchności władzy diecezjalnej i rządcy kościoła. Jego praca jest posługą liturgiczną.

5. Umowę o pracę z muzykiem kościelnym podpisuje rządca kościoła. Kopia umowy winna być przekazana do Referatu ds. Muzyki Kościelnej Kurii Diecezjalnej w Opolu.

6. Stanowisko muzyka kościelnego może zajmować katolik wierzący i praktykujący, szczerze oddany Kościołowi i cieszący się dobrą opinią.

7. Muzyk kościelny musi posiadać odpowiednie kwalifikacje zawodowe, które weryfikuje diecezjalna Podkomisja ds. Muzyki Kościelnej w Opolu na podstawie przedłożonych dokumentów oraz opinii. Komisja może wyjątkowo zwolnić od powyższej weryfikacji te osoby, które nie posiadają udokumentowanego wykształcenia, jednakże posiadają odpowiednie umiejętności i legitymują się wieloletnią służbą w Kościele.

8. Ze względu na wykształcenie muzyczno-liturgiczne, w diecezji opolskiej istnieją dwie kategorie muzyków kościelnych:

a) kategoria I - wyższe wykształcenie muzyczne oraz dyplom muzyka kościelnego;

b) kategoria II - ukończone Studium Muzyki Kościelnej.

9. Z kandydatem na muzyka kościelnego rządca kościoła zawiera pisemną umowę na podstawie niniejszego regulaminu. Kandydat powinien przedstawić:

a) życiorys oraz podanie o pracę,

b) świadectwo chrztu,

c) świadectwo kwalifikacyjne od diecezjalnej Podkomisji ds. Muzyki Kościelnej,

d) opinię z poprzednich miejsc pracy,

e) świadectwo zdrowia.

10. Muzyk kościelny zobowiązany jest do okazywania szacunku rządcy kościoła i stosowania się do jego zarządzeń w ramach umowy, wiernego trwania przy Kościele oraz aktywnego uczestnictwa w jego służebnym posłaniu i życiu wspólnoty parafialnej.

11. Muzyk kościelny powinien pielęgnować muzykę i śpiew liturgiczny oraz kształtować i promować religijną kulturę muzyczną w parafii. Dlatego też do jego obowiązków należy:

a) gra na organach oraz śpiew podczas Mszy św. i nabożeństw, a także ciągły rozwój umiejętności warsztatowych;

b) troska o tradycyjny i współczesny repertuar liturgiczny;

c) prowadzenie liturgicznego zespołu śpiewaczego (schola lub chór) i instrumentalnego (np. orkiestra dęta);

d) przygotowanie psałterzysty i kantora do liturgii;

e) opieka nad instrumentem i biblioteką muzyczną w parafii;

f) uczestnictwo w dniach skupienia, rekolekcjach lub innych ćwiczeniach i kursach przeznaczonych dla muzyków kościelnych;

g) znajomość obowiązującego prawodawstwa liturgiczno-muzycznego.

12. Aby muzyk kościelny do zdefiniowanych powyżej obowiązków podchodził z możliwie pełnym zaangażowaniem, powinien mieć zapewnione uposażenie materialne w oparciu o swoje wykształcenie (kategorie) i sumienne wykonywanie powierzonych mu obowiązków. Powinien być zatem zatrudniony w parafii w oparciu o ogólnie obowiązujące przepisy państwowe (umowa o pracę, umowa zlecenie lub ewentualnie umowa o dzieło). Wybór rodzaju umowy uzależniony jest od wielkości parafii.

13. Wysokość uposażenia muzyka kościelnego winna wypływać z poczucia sprawiedliwości opartej o społeczną naukę Kościoła, a zatem wynagrodzenie winno być sprawiedliwe i godne.

14. Rządca kościoła przy ustalaniu wysokości uposażenia winien wziąć pod uwagę: średnią płacę krajową, sytuację rodzinną muzyka kościelnego, wysługę lat oraz ilość czasu, jaki muzyk kościelny poświęca na przygotowanie i wykonywanie swojej muzyczno-liturgicznej posługi.

15. Muzykowi kościelnemu przysługuje prawo do urlopu zgodnie z obowiązującym Kodeksem Pracy.

16. W większych parafiach muzykowi kościelnemu, który pełni swoją posługę codziennie, przysługuje ustalony z rządcą kościoła dzień wolny od pracy (z wyjątkiem niedzieli, uroczystości i świąt kościelnych).

17. W miarę możliwości muzyk kościelny proponuje na czas swego urlopu zastępcę, z którym rządca parafii uzgodni sprawę wynagrodzenia.

18. Każda ze stron ma prawo wypowiedzenia umowy o pracę, zgodnie z przepisami Kodeksu Pracy. Fakt ten należy zgłosić w Referacie ds. Muzyki Kościelnej Kurii Diecezjalnej w Opolu.

19. Powodem do wypowiedzenia pracy muzykowi kościelnemu może być m.in.:

a) występowanie przeciw nauce i dyscyplinie Kościoła,

b) samowolne uchylanie się od należnych obowiązków,

c) konfliktowanie parafii,

d) karalność przez sądownictwo państwowe,

e) brak odpowiednich kwalifikacji zawodowych.

20. Przy zmianie rządcy kościoła umowa o pracę nie traci ważności.

21. Wszelkie ewentualne sprawy sporne rozstrzyga:

a) w ramach przepisów kościelnych - diecezjalna Podkomisja ds. Muzyki Kościelnej,

b) w ramach przepisów państwowych - Kodeks Pracy oraz odpowiednia instancja sądowa.

22. Umowy już zawarte zachowują swoją moc obowiązującą, należy jednak przesłać je do zatwierdzenia w Referacie ds. Muzyki Kościelnej Kurii Diecezjalnej w Opolu. Rządca parafii może dotychczasową umowę odnowić lub uzupełnić na podstawie niniejszego regulaminu. Tego samego może zażądać muzyk kościelny.

23. Niniejszy regulamin obowiązuje również osoby zakonne z uwzględnieniem konstytucji i reguły zakonnej, co należy wyraźnie zaznaczyć w umowie, którą zawiera rządca kościoła z przełożonym zakonnym. Umowa taka również wymaga zatwierdzenia przez Kurię Diecezjalną.


Regulamin powyższy obowiązuje z dniem wejścia w życie
Statutów Pierwszego Synodu Diecezji Opolskiej,
czyli od 29 czerwca 2005 r.

Organista jest pracownikiem kościelnym i podlega zwierzchności władzy diecezjalnej i rządcy parafii, w której pracuje. Praca jego jest funkcją liturgiczną. Bezpośrednim zwierzchnikiem organisty jest:

1. Stanowisko organisty może zajmować katolik wierzący i praktykujący, szczerze oddany Kościołowi i cieszący się dobrą opinią.

2. Musi posiadać odpowiednie kwalifikacje zawodowe:

3. Z kandydatem na organistę rządca kościoła zawiera pisemną umowę na podstawie regulaminu, który określa obowiązki i prawa organisty.

Kandydat na stanowisko organisty powinien rządcy kościoła przedstawić:

Dokumenty wyżej wymienione wraz z projektem umowy proboszcz parafii prześle do Kurii, dla otrzymania opinii, czy kandydat może być przyjęty czy nie. Umowa wchodzi w życie od momentu zatwierdzenia jej przez Kurię Biskupią. Kuria może zażądać od kandydata przed zatwierdzeniem mowy egzamin, który przeprowadzi Komisja powołana przez Kurię.

Regulamin powyższy, opracowany jeszcze za życia śp. Ks. Biskupa Ordynariusza Franciszka Jopa, ogłaszam jako obowiązujący w Diecezji Opolskiej na okres pięciu lat.

Kościół zawsze troszczył się o to, aby mieć dobrych organistów, czuwał, by funkcji tej nie powierzać osobom nieodpowiednim. Troska ta różnie kształtowała się w przeszłości. Ostatnia reforma liturgiczna stawia wyższe wymagania również organiście, "który ma być świadom swego czynnego wkładu, jaki daje dla chwały Bożej i zbudowania wiernych"².

Dzisiaj stwierdza się już wyraźnie, iż organista, aby mógł wywiązać się ze swojej funkcji w sposób możliwie doskonały, musi spełniać trzy podstawowe warunki:

W świetle najnowszych dokumentów kościelnych nie wystarczy już tylko sama umiejętność gry na instrumencie, ale ważne jest postanowienie Instrukcji Świętej Kongregacji o muzyce sakralnej z 5.III.1967r.: "Jest rzeczą konieczną, by organiści oraz inni muzycy, nie tylko umieli biegle grać na powierzonym im instrumencie, ale posiadali także znajomość ducha świętej Liturgii i wnikali weń coraz głębiej, by spełniając swój urząd, choćby tylko czasowo, uświetniali obrzęd, zgodnie z naturą poszczególnych jego części i ułatwiali wiernym udział w liturgicznej czynności"⁴.

Nic więc dziwnego, że dokumenty kościelne zobowiązują biskupów Ordynariuszów, aby w swoich diecezjach utworzyli komisje czuwające nad właściwym rozwojem muzyki kościelnej⁵.

W diecezjach od lat istnieją studia organistowskie, komisje do spraw organistowskich, a także przestrzega się regulaminów i przeprowadza różnego rodzaju szkolenia.

Nasza diecezja w swoich powojennych początkach miała zbyt wiele problemów i spraw, które musiano rozwiązywać w trybie pilnym (spalone kościoły, brak seminarium, brak kapłanów itp.), dlatego sprawami organistowskimi zajmowano się sporadycznie, bez systematycznego planu. Od kilku lat stworzono warunki, dzięki którym zagadnieniom organistowskim można było poświęcić więcej uwagi; tym bardziej jest to konieczne, gdyż zaobserwować można pewne obniżenie poziomu i brak wystarczającej liczby organistów. A gdy brak organistów dobrych, zatrudnia się słabszych i niedostatecznie przygotowanych.

Punktem zwrotnym było ustanowienie przez śp. Ks. biskupa Ordynariusza Franciszka Jopa Studium Organistowskiego przy Kurii Diecezjalnej w Opolu⁶. Studium pracuje już trzeci rok, oprócz kształcenia nowych organistów, ma zleconą troskę o systematyczne dokształcanie organistów już pracujących. Realizuje się to ostatnio głównie na spotkaniach adwentowych i wielkopostnych, na rekolekcjach zamkniętych na Górze św. Anny, a także przez troskę o materiały muzyczne itp.

Ważnym krokiem w rozwoju muzyki sakralnej w parafiach powinien być również wydany ostatnio Regulamin dla organistów naszej diecezji, z dnia 23.II.1977r., ważny na okres pięciu lat.

Dotąd obowiązywał w naszej diecezji Regulamin ogólnopolski, ogłoszony pismem Ordynariatu Opolskiego z dnia 24.IX.1953r., jako obowiązujący we wszystkich diecezjach na podstawie uchwały Episkopatu Polski⁷. Mimo, iż jest to regulamin obszerny i dobrze opracowany, w wielu szczegółach stracił swoją aktualność, a ponadto nie uwzględnił specyficznych warunków i zwyczajów lokalnych naszego terenu. Dlatego regulamin ten w praktyce nie był stosowany, a często nawet nie znany. Interpretując nowy regulamin trzeba jednak mieć na uwadze dotychczasowe opracowanie niektórych zagadnień, które nadal mogą być użyteczne w tych kwestiach, o których nie wypowiada się nowy. Do takich spraw przykładowo można zaliczyć: podział stanowisk i wymagane kwalifikacje zawodowe⁸.

Projekt nowego regulaminu dla naszych potrzeb opracował w oparciu o dostępne regulaminy innych diecezji ks. mgr Jerzy Kowolik, proboszcz i wykładowca na Studium Organistowskim. Z nieco uzupełnioną wersją projektu zostali następnie zapoznani organiści na adwentowym spotkaniu w Opolu w dniu 6.XII.1976r., wtedy również doręczono po jednym egzemplarzu projektu organistom wszystkich większych miast, jak Gliwic, Bytomia, Zabrza itp., z prośbą o przekonsultowanie go w szerszym gronie, celem nadesłania ewentualnych uwag. Z projektem zapoznano również grupę Księży Proboszczów.

Nadesłane uwagi uwzględniono przy ostatecznej redakcji tekstu, który równocześnie uzupełniono postanowieniami obowiązującego w Polsce Kodeksu Pracy. Od strony prawnej regulamin zredagował kurialny radca prawny i notariusz ks. dziekan Paweł Kałuża. Ostateczną redakcję przejrzał i zatwierdził w dniu 23. II. 1977r. Ks. Biskup Wacław Wycisk, Wikariusz Kapitulny.

Należy jeszcze dodać, że sprawę opracowania nowego regulaminu dla organistów naszej diecezji wysunął śp. Ks. Biskup Ordynariusz Franciszek Jop na posiedzeniu Diecezjalnej Komisji Liturgiczno - muzycznej w Opolu, w dniu 8. III. 1976r.

Nowy regulamin, jak każdy dokument tego rodzaju, nie jest w stanie rozwiązać wszystkich spraw i problemów, jakie w konkretnych warunkach parafialnych mogą zrodzić się między księdzem proboszczem lub rektorem kościoła a organistą. Regulamin podaje ogólne normy obowiązujące obie strony, rozpracowanie natomiast szczegółów, dotyczących zwłaszcza pracy i płacy, należy już do umowy, która musi być zatwierdzona przez Kurię Diecezjalną, co stanowi dodatkowo gwarancję uniknięcia skrajności i wygórowanych żądań jednej lub drugiej strony.

W interpretacji regulaminu niektóre zagadnienia mogą nastręczać pewne trudności i spowodować nawet różnicę zdań. Spróbujmy przynajmniej w części je omówić, pamiętając zawsze, że ostateczna forma i konkretne rozwiązanie zależeć 'będzie od sprawiedliwej i dobrej woli obu umawiających się stron.

1. Kwalifikacje moralne i zawodowe

Praca organisty jest inna i wyjątkowa w porównaniu z resztą zawodów świeckich. Charakter pracy domaga się przede wszystkim kwalifikacji moralnych. Podstawowy warunek to: "dawanie przykładu dobrego życia katolickiego, rodzinnego i regularne przystępowanie do Sakramentów świętych" (IV, 9), jeżeli tego brak, nie pomogą nawet najlepsze kwalifikacje zawodowe. "Stanowisko organisty może zajmować katolik wierzący i praktykujący, szczerze oddany Kościołowi i cieszący się dobrą opinią" (II, l).W ocenie wartości organisty i w ocenie wysokości wynagrodzenia, zwłaszcza stopniowego podnoszenia miesięcznej pensji, przede wszystkim to należy mieć na uwadze. Rażące zaniedbania w tym względzie mogą być powodem obniżenia pensji a nawet zwolnienia (VII, 4).

Niemniej ważne są kwalifikacje 'zawodowe, od których również zależy wysokość wynagrodzenia. Kwalifikacje stwierdza się na 'podstawie posiadanych świadectw. W naszych warunkach podstawowym świadectwem będzie ukończenie Diecezjalnego Studium Organistowskiego. Nie wystarczą same świadectwa 'szkół muzycznych, o ile kandydat na organistę nie może wykazać się kilkuletnim stażem pracy organistowskiej, albo nie zobowiąże się w umowie do jak najszybszego zapisania się na Studium Organistowskie, celem uzupełnienia brakujących przedmiotów, takich jak liturgika, chorał gregoriański itp. Do wymogów kwalifikacji należy również zobowiązanie, podane w regulaminie odnośnie troski "o podniesienie swoich kwalifikacji zawodowych i uczestniczenia w dniach skupienia, rekolekcjach lub innych ćwiczeniach i kursach dla organistów" (IV, 7).

Zakres pracy organisty określony jest w rozdziale IV regulaminu, zatytułowanym "Obowiązki organisty". Ilość godzin pracy zależeć będzie od wielkości parafii i ilości pracujących przy kościele kapłanów. Oprócz gry podczas wszystkich Mszy i nabożeństw, również pogrzebów i ślubów, dojdzie także praca z chórem i innymi zespołami (schole, orkiestra itp.), ćwiczenie nowych pieśni "nie zaniedbując skarbca pieśni starych" (IV, 4), oraz troska o sprzęt muzyczny i nuty. Wszystko to będzie wchodziło w zakres zajęć pełnego etatu organisty. Dotyczy to głównie parafii, gdzie pracuje więcej niż dwóch lub trzech kapłanów.

W mniejszych parafiach, z jednym lub dwoma kapłanami, organista może być zatrudniony na pół etatu. Jeżeli w małej parafii będzie na pełnym etacie, albo w większej parafii nie będzie prowadził chóru itp. - wówczas zobowiązany jest do wykonywania innych prac dla parafii, ujętych w umowie, "chociażby czynności te nie były związane z funkcją pracy organistowskiej, np. praca w kancelarii, katechizacja itp. (IV, 11).

Trudno odpowiedzieć na pytanie: ile godzin powinien wynosić etat organisty - zależeć to będzie od wielu okoliczności. Kodeks pracy mówi o 46 godzinach tygodniowo (8 godzin każdego dnia, 6 godzin w sobotę). Karta nauczyciela 'mówi o 22 - godzinach, chociaż godzin pracy organisty nie można utożsamiać z godzinami pracy nauczyciela. Dla organisty i rządcy parafii będą to orientacyjne normy. Nie można w praktyce jednak zsumowywać ilości przepracowanych godzin przez organistę w ciągu dnia lub tygodnia, gdyż jest to praca nietypowa, część godzin organista pracuje rano, część wieczorem, do tego dochodzą godziny pracy "na zawołanie" np. pogrzeb, śluby itp. Jedno jest pewne, nie może organista pracować na pełnym etacie przy parafii i na drugim pełnym etacie w innej instytucji, np. szkolnictwie muzycznym, biurze itp. Nie sposób wtedy należycie wypełnić wszystkich obowiązków, wynikających z regulaminu i umowy, ponadto sprzeczne byłoby to z obowiązującym ustawodawstwem.

Sprawę wynagrodzenia miesięcznego szczegółowo należy uzgodnić w umowie. Regulamin mógł podać tylko ogólną zasadę, że wysokość pensji miesięcznej "zależy od ilości przepracowanych godzin oraz stopnia wykształcenia" (V, 2).

Ogólnopolski regulamin dla organistów z 1953 roku sprawę wynagrodzenia ujmował następująco:

Stawki te mogą dzisiaj być jedynie pewną orientacją. Ponadto nie można utożsamiać dziś organisty, jeśli nie ma wykształcenia muzycznego wyższego lub średniego z nauczycielem, a także inny jest zakres ilości godzin pracy etatu nauczyciela i organisty.

Do pensji wlicza się również, jako wynagrodzenie w naturze, używanie mieszkania służbowego, garażu, ogrodu lub pola, stanowią własność parafii, "z łącznej kwoty wynagrodzenia w gotówce i w naturze oblicza się podatek od wynagrodzeń i składki ubezpieczeniowe w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych" (V, 5).

Bez zgody rządcy parafii organiście nie wolno przyjmować ofiar pieniężnych lub w naturze od wiernych, np. z kolędy, opłatków i inne (V, 3).

Organista nie może również żądać bezpodstawnie podwyżki miesięcznego wynagrodzenia, ujętego w umowie. Podstawą do takiego wystąpienia maże--być: uzyskanie wyższych kwalifikacji, wysługa lat (np. wzorowe przepracowanie pięciu lat), powszechna podwyżka płac w innych zawodach, urodzenie dziecka itp.

Zasadniczo organista powinien mieć jeden dzień wolny w tygodniu, szczegóły powinien uzgodnić z rządcą parafii. Sprawa dnia wolnego, w oparciu o regulamin (VI, 4), winna być określona w umowie. Organista winien poczuwać się do obowiązku znalezienia zastępcy na taki dzień, zwłaszcza w większej parafii, z zasady powinni to być uczniowie, których dobry organista zawsze gromadzi wokół siebie. Zdolnym i chętnym kandydatom, jacy czasami znajdą się w parafii, powinien umożliwić - za wiedzą ks. proboszcza - ukończenie diecezjalnego studium organistowskiego.

Sprawę urlopu rocznego określa szczegółowo regulamin w rozdziale VI, zgodnie z obowiązującymi przepisami Kodeksu Pracy. Czas trwania urlopu zależy od ilości przepracowanych lat, ale do stażu pracy wlicza się lata dotąd przepracowane, nawet w innym zawodzie, oraz lata uczęszczania do szkół; dla szkoły zasadniczej (w tym również dla studium organistowskiego) - 3 lata; średniej ogólnokształcącej - 4 lata, średniej zawodowej - 5 lat; szkoły wyższej- 8 lat (por. Kodeks Pracy, art. 155, Dz. Ust. nr 24; z 5. VII. 1974 r., s. 271-272).

Inne postanowienia Kodeksu Pracy dotyczące urlopu są równie ważne i obowiązujące. Art. 152 postanawia: "Pracownikowi przysługuje prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu wypoczynkowego"; art. 164, § l. "Przesunięcie terminu urlopu może nastąpić na wniosek pracownika umotywowany ważnymi przyczynami. § 2. Przesunięcie terminu urlopu jest także dopuszczalne z powodu szczególnych potrzeb zakładu, jeżeli nieobecność pracownika spowodowałaby poważne zakłócenia toku pracy" (Tamże, s. 272). Art. 172: "Za czas urlopu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie, jakie by otrzymał, gdyby w tym czasie pracował" (Tamże, s. 273).

Ponieważ w charakterze organistki pracują również kobiety, mają one również prawo do urlopu macierzyńskiego, który według Kodeksu Pracy kształtuje się następująco: przy pierwszym porodzie 16 tygodni, przy każdym następnym 18 tygodni, w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie 26 tygodni (por. art. 180, s. 274). Urlop macierzyński jest również płatny i w naszym wypadku dotyczy organistek zatrudnionych na pełnym etacie lub pół etatu.

Zarówno Regulamin jak i Kodeks Pracy istotne znaczenie przypisują należycie zawartej umowie między pracodawcą a pracownikiem. Umowę można zawrzeć według Kodeksu na czas nieokreślony, lub określony albo okres wstępny, np. l rok. Umowa musi być zawarta na piśmie, z zaznaczeniem rodzaju pracy, czasu i odpowiadającego pracy wynagrodzenia. "Umowa o pracę powinna także zawierać zobowiązanie pracownika do przestrzega porządku i dyscypliny pracy" (Kodeks Pracy, art. 29, s. 259), w naszym wypadku do przestrzegania Regulaminu dla organistów diecezji opolskiej. Ponadto umowa musi być zatwierdzona przez Kurię Diecezjalną. Dla dobra sprawy warto pamiętać o następującym postanowieniu: "Kuria może zażądać od kandydata przed zatwierdzeniem umowy egzaminu, który przeprowadzi komisja powołana przez Kurię" (Regulamin, III). Dotyczy to głównie tych kandydatów, którzy nie mogą wykazać się odpowiednimi świadectwami kwalifikacyjnymi. Tego rodzaju postępowanie ustrzeże parafię od nieodpowiednich pracowników kościelnych, a samemu organiście zabezpieczy stronę prawno-bytową.

Nie sposób w krótkim wystąpieniu omówić wszystkich spraw, jakie wiążą się ze stanowiskiem organisty i jego pozycją, prawami i obowiązkami. Ostateczny rezultat pracy i zadowolenie wszystkich stron zależeć będzie od dobrej woli i uczciwości samych zainteresowanych. Każdy organista winien pamiętać, że nie wszystko da się przeliczyć na złotówki, że podobnie jak u kapłana ostateczną zapłatę i sprawiedliwość odda nam kiedyś dopiero sam Bóg.